نقشه ی سایت
دوشنبه  30  اردیبهشت  1398

شاخص های علم سنجی

     شاخص، کمیتی است که نماینده چند متغیر همگن و وسیله ای برای اندازه گیری و مقایسه پدیده های دارای ماهیت و خاصیت مشخص است. محاسبه شاخص ها با فرمول های ریاضی و آماری امکان پذیر است. شاخص های متداول علم سنجی از محاسبه و شمارش چهار متغیر اصلی: مولف، انتشار، ارجاع و استناد گرفته شده است. رایج ترین و معتبرترین شاخص علم سنجی، شاخص استناد است که مهمترین شاخص های علم سنجی بر مبنای آن شکل گرفته اند پژوهشگران علم سنجی پیوسته تلاش می کنند تا کیفیت ها را به صورت کمیت هایی نشان دهند که بیانگر آن کیفیت باشد. این معیارهای کمی در علم سنجی با عنوان " شاخص" شناخته می شوند، برخی از شاخص های علم سنجی به شرح زیر است:

 

الف) شاخص های  ارزیابی نویسندگان و موسسات:

 

1) شاخص H-index

      در سال 2005 میلادی ریاضیدانی به نام Hirsch شاخصی را برای ارزیابی برونداد علمی محققان پیشنهاد نمود که در عین سادگی و سهولت کاربرد، نسبت به سایر شیوه های متداول ارزیابی، دارای مزایای بسیار است. طبق تعریف شاخص h یک پژوهشگر عبارت است از h تعداد از مقالات وی که به هر کدام دسته کم ا بار استناد شده است. اگر ا مقاله از کل مقالات منتشر شده یک محقق طی n سال کار علمی، هر کدام حداقل h بار استناد دریافت کرده باشد، آن محقق دارای شاخص h است. شاخص اچ به اين پرسش پاسخ ميدهد كه هر يك از پژوهشگران به تنهايي چه نقشي در پيشبرد و گسترش مرزهاي علوم در حوزههاي مختلف دانش بشري دارند؟ در اصل شاخص h با استفاده از شمارش استنادها به حاصل كار يك پژوهشگر در طول حيات وي امتياز مي دهد. اين شاخص همزمان هم به كمی (تعداد مقاله( هم  به كيفيت (تعداد استنادات) اهميت مي دهد.

اندازه گيري دقيق شاخص اچ به ميزان جامعيت پايگاه ها بستگي دارد. به همين علت معمولا شاخص اچ يك نفر در پايگاه هاي مختلف متفاوت است.

در محاسبه دستي اين شاخص، تعداد استنادات به ترتيب نزولي مرتب ميشود و تعداد مقالات با تعداد استنادات مقابل آن نويسنده h مقايسه مي‌شود تا تعداد استنادات با شماره مقاله برابر يا بيشتر از آن باشد. شماره آن مقاله، نشان دهنده عدد است.

 

تعداد مقالات

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

تعداد استنادات

0

1

3

5

6

8

9

10

10

12

 

جدول محاسبه شاخصh  برای یک پژوهشگر فرضی

 

2) شاخص ام (M-Index)

     شاخص اچ هر پژوهشگر به طول مدت فعاليت پژوهشي وي بستگي دارد، زيرا با گذشت زمان، تعداد مقالات و استنادها به آن افزايش مي يابد. به همين جهت، براي مقايسه پژوهشگران در مراحل مختلف دوره فعاليت آنها، شاخص M معرفی شد. این پارامتر در نتيجه تقسيم هيرش هر پژوهشگر بر سن علمي وي به دست مي آيد منظور از سن علمي، شمار سالهايي است كه از زمان انتشار اولين مقاله او ميگذرد.

 

3) شاخص جی  (G-Index)

     يكي ديگر از ضعفهاي شاخص اچ، ناديده گرفتن مقالات پراستناد است. در سال 2006 شاخص G براي تكميل عملكرد شاخص اچ و رفع اين ضعف توسط دانشمندي بلژيكي به نام اگه معرفي شد. در اين شاخص بر خلاف شاخص هرش به مقالاتي كه بيشتر مورد استناد قرار ميگيرد وزن بيشتري داده ميشود. بنا به تعريف شاخص g برابر است با بالاترين رتبه در ليست نزولي مقالات به ترتيبي كه g   مقاله اول، حداقل تعداد g2 استناد دريافت كرده باشند و مجموع استنادهاي مقالات تا g  بزرگتر یا مساوی g2 باشد. با توجه و دقت در نحوه محاسبه G-Index درمي يابيم كه ميزان G-Index هيچ وقت كمتر از اچ ایندکس نخواهد بود.

 

براي برجسته كردن مقالات پراستناد و اصلاح شاخص اچ مطرح شد. بالاترين تعداد مقالات است كه جي به توان 2 يا بيشتر به آن استناد شده است.

به عنوان مثال در جدول زير عدد 6 شاخص جي است زيرا از 6 به توان 2 به بعد فراواني تجمعي استنادات كمتر از ضريب جي به توان 2 است.

 

تعداد مقالات

11

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

تعداد استنادات

0

0

1

3

4

5

5

6

6

7

8

فراوانی تجمعی استنادات

45

45

45

44

41

37

32

27

21

15

8

جی به توان 2

121

100

81

64

49

36

25

16

9

4

1

 

 

4) شاخص وای (Y-Index)

    شاخص Y براي ارزيابي سهم انتشارات نويسندگان، موسسات و كشورها بكار ميرود. اين شاخص به تعداد انتشارات نويسنده اول (Corresponding author publications, RP) و انتشارات نويسنده مسئول (First Author Publications, FP) مربوط ميشود. شاخص واي شامل دو پارامتر است؛ عملكرد انتشار جی، كه به كميت انتشار مربوط ميشود و شخصيت انتشار اچ، كه نسبت انتشارات نويسنده مسئول به انتشارات نويسنده اول را مشخص ميكند. پارامترهاي جی و اچ، به صورت زیر تعریف می شوند:

 

مقادير مختلف نشانگر نسبتهاي مختلف RP بهFP است. وقتي تعداد انتشارات نويسنده اول و انتشارات نويسنده مسئول يكسان باشد، شاخص واي بر روي خطي با زاويه 45 درجه قرار ميگيرد. بنابراين، برابر 45 درجه و يا 0/7854 رادیان است. كوچكتر از 0/7854 وبزرگتر از 0/7854 به ترتيب به مقادير FP و RP بزرگتر مربوط ميشود. وقتي j با تعداد انتشارات نويسنده اول برابر است و وقتي j با تعداد انتشارات نويسنده مسئول برابر است.

 

5) شاخص مقاله داغ Hot paper

     مقالاتي كه خيلي سريع نسبت به مقالات مشابه در همان حوزه موضوعي و همان بازه زماني استناد دريافت مي كنند به عنوان مقالات داغ شناخته مي شوند. ملاك محاسبه تاريخ انتشار نيست. انتشارات 2 سال اخير در بازه 2 ماه اخير مورد بررسي قرار مي گيرد و انتشاراتي كه در اين بازه زماني 2 ماهه بيشترين استناد را گرفته و در 0.1% مقالات داراي استناد قرار گرفته باشد. (فقط استنادات 2 ماه قبل شمارش مي شود نه كل 2 سال(

 

6) شاخص ميانگين تاثير مقاله Article Influence

    ميانگين تاثير يك مقاله را ) در 5 سال اول انتشارش) در اعتبار يك مجله مورد سنجش قرار مي دهد. داده هاي مربوط، از جي سي آر استخراج مي شود. اين شاخص با عنوان شاخص نفوذ مقاله نيز شناخته مي شود.

شاخص نفوذ مقاله، ميانگين تاثير هر مقاله در ميان ساير مقالات يك نشريه است كه ميانگين تاثير يك مقاله را ) در 5 سال اول انتشارش) در اعتبار يك مجله مورد سنجش قرار مي دهد. داده هاي مربوط از جي سي آر استخراج مي شود.

 

7) شاخص نيم عمر متون يا قاعده كهنگي متون Literature Obsolescence

       شاخص نيم عمر، نقش زمان را در بهره وري از اطلاعات روشن مي كند  با استفاده از اين شاخص می توان نشان داد كه آيا با گذشت زمان از ميزان سودمندي مقالات و كتاب ها كم می شود يا خير. منظور از نيم عمر متون مدت زماني است كه در خلال آن نيمي از متون استنادكننده به متون علمي مورد استناد درحوز ه هاي علمي مورد نظر منتشر شده است. به عبارت ديگر، نيم عمر عبارت است از مدت زماني كه در طول آن نصف ارجاعات يك نشريه منتشر شده اند .

مطالعات نشان مي دهد كه نيمي از ارجاعات (استنادها (مقالات تازه چاپ شده در دو سال اخير، به نوشته هاي همان سال باز ميگردد. بعد از مدت ده يا پانزده سال( بسته به موضوع) مقالات رشته هاي مختلف، سودمندي خود را به عنوان منبع مورد استناد از دست مي دهند. علومي كه بيشتر جنبه نظري دارند ) مانند رياضيات ( داراي نيم عمر طولاني و علومي كه به مباحث نوين، روزآمدي و فناوري وابستگي دارند مانند پزشكي داراي نيم عمر كوتاهي هستند.

 

ب) شاخص های ارزیابی نشریات:

 

1- شاخص ضریب تاثیر نشریاتJIF  ( Journal Impact Factor)

JIF یا به طور خلاصه تر IF، یک شاخص کمی برای ارزیابی ، مقایسه و رتبه بندی نشریات علمی در رشته های مختلف در سطح ملی یا برای مقایسه نشریات در سطح بین الملل است. این شاخص نشان دهنده فراوانی استنادهایی است که در طول یک دوره زمانی مشخص به یک مقاله چاپ شده در یک نشریه داده می شود. نتایج این ارزیابی در جی سی آر  یا گزارشات ارجاع نشریه، چاپ می شود. ( گارفیلد دوره زمانی استناد را دو سال در نظر گرفته است)

 

 

تعداد استنادهای داده شده به مقالات انتشار یافته نشریه موردنظر در سال های 1 و2  
=ضریب تاثیر نشریات 
   تعداد مقالات انتشار یافته نشریه موردنظر در سالهای 1و 2
   
 

 

Impact Factor  فقط در مورد نشریات نمایه شده در بانک اطلاعاتی Web Of Science  محاسبه و منتشر می شود. بدین تریب فقط نشریات ISI دارای Impact Factor واقعی می باشند.

 

2- شاخص SNIP

   میزان تاثیر استناد را با وزن دادن به استناد براساس کل استنادات دریافتی یک حوزه موضوعی می سنجد. بنابراین تاثیر یک استناد می تواند در یک حوزه موضوعی نسبت به یک حوزه موضوعی دیگر ارزش بیشتری داشته باشد. این شاخص در پایگاه Scopus  قابل مشاهده است.

 

فراوانی استنادها در سال موردنظر به مقالات منتشر شده در 3 سال قبل  
=ضریب تاثیر خام نشریه در سال 2009 

مجموع مقالات قابل استناد منتشرشده در همان 3

 

 

این شاخص استنادهای دورتر را بررسی می کند یعنی خوداستنادی و استنادهای همکاران را در نظر نمی گیرد.

 

3- شاخص ضريب جامع ارزشي Eigenfactor

  عامل ويژه مخصوص نشريات است که نشان دهنده اهميت و اعتبار يك نشريه در جامعه علمي است. نكته قابل توجه اينكه در محاسبه آن بر خلاف ايمپكت فاكتور ارجاع نشريه به خود و ارجاع توسط نشريات مختلف، متمايز مي شود .در ايگن فاكتور وزن استنادهاي يك مجله با رتبه بالاتر بيشتر از وزن استنادات يك مجله ضعيف تر است در حاليكه در ضريب تاثير همه استنادها وزن مساوي دارند. در ايگن فاكتور مجلاتي مهم هستند كه به تناوب، توسط مجلات مهم به آنها ارجاع داده مي شود.

4- شاخص SJR

 شبيه ايگن فاكتور است، اما در درون خود نرمال سازي بر اساس اندازه را بيشتر در نظر مي گيرد و بيشتر به شاخص تاثير مقاله شبيه است. اين شاخص تنها به تعداد استنادات يك نشریه اكتفا نمي كند و كليه استنادات را داري يك وزن مساوي در نظرنمي گيرد، بلكه حوزه موضوعي، كيفيت، اعتبار و شهرت نشریه استناد كننده مي تواند تأثير مستقيم بر ارزش استناد داشته باشد که در يك بازه زماني 3 ساله محاسبه مي شود. اين شاخص در پايگاه Scopus قابل مشاهده است.

به طور كلي نرمال سازي در اين شاخص تحت تاثير 3 عامل مهم است:

 پوشش پايگاه محاسبه كننده (ميزان نشریات نمايه شده در(Scopus

  تعداد مقالات منتشره در اين نشریات و تعداد استنادات دريافتي هر مقاله

  اعتبار و كيفيت نشریات

 

5- شاخص  Cite Score

 یک شاخص ساده برای اندازه گیری تاثیر استنادی نشریات است. برخلاف ضریب تاثیر که انواع خاصی از مقالات (مروری و پژوهشی و فنی) را در محاسبه تعداد مقالات در مخرج کسر در نظر می گیرد، این شاخص همه انواع مقالات را در محاسبه خود در نظر می گیرد. یک مورد خاص که در Cite Score وارد محاسبه نمی گردد، مقالات In Press  است. از آنجایی که Scopus  همه مقالات In Press  را از ناشران مختلف در برنمی گیرد، لذا مقالاتی که هنوز در شماره ای از نشریه وارد نشده اند، در محاسبه Cite Score وارد نمی شود. 

 

استنادات به مقالات 3 سال اخیر  
محاسبه  Cite Score =
تعداد مقالات 3 سال اخیر  

 

6- شاخص فوريت (نمايه فوري) Immediately index

 

اين نمايه روش ديگري شبيه عامل تاثير است. از نمايه فوري به منظور تعيين سرعت استناد مقالات در يك مجله استفاده مي شود. نمايه فوري در جی سی آر  به اين صورت محاسبه مي شود:

 

تعداد استنادهاي دريافتي در سال X  
نمايه فوري= 

تعداد مقالات انتشار يافته در سال X

 

 

7- شاخص Q (چارک)

   مقیاس Quartile یا چارک برای رتبه بندی نشریات Scopus در پایگاه Scimago بکار می رود. چارک نشان دهنده جایگاه ژورنال در حیطه تخصصی اش با توجه به SJR یا نفوذ علمی آن ژورنال می باشد. در واقع در تقسیم بندی بر حسب چارک، که برای هر حیطه تخصصی بصورت جداگانه انجام می شود، ژورنال ها بر حسب شاخص کیفی و در نتیجه اعتبار خود به چهار گروه تقسیم می شوند و کلمه Quartile  به معنی ربع یا یک چهارم است. بدین معنی که این ژورنال ها به چهار گروه Q1 الی Q4 تقسیم می شوند. لذا بهترین ژورنال های یک حیطه تخصصی، ژورنال هایی هستند که متعلق به یک چهارم نخست ژورنال ها Q1 هستند.

 

8- نیمه عمر استناد Cited Half Life

  نيمه عمر ارجاعات يا نيمه عمر استناد، تعداد سال هايي است كه از سال ارزيابي بايد به عقب برگشت تا شاهد پنجاه درصد كل ارجاعات به مجله در سال مورد ارزيابي باشيم به عبارت ديگر، اين شاخص مدت زماني كه نيمي از كل استنادات به آن مجله صورت پذيرفته باشد را نشان مي دهد و در حقيقت سرعت كاهش ميزان ارجاعات به مجله را بيان مي كند. بديهي است كه وقتي مقاله هاي يك مجله ارزش خود را براي ارجاعات، زود از دست بدهند (مقاله ها سطحي باشند و خيلي زود بي ارزش شوند)، تنها به مقاله هاي جديد مجله ارجاع داده مي شود .اين موضوع باعث مي شود كه نيمه عمر ارجاعات به مجله كاهش يابد. بنابراين هر چه نيمه عمر ارجاعات به مجله بيشتر باشد، نشان مي دهد كه ارزش مقاله هاي مجله در طول زمان بيشتر حفظ شده است و هنوز مورد ارجاع قرار مي گيرند. در مجموع هرچه نيمه عمر ارجاعات به يك مجله بيشتر باشد، ارزش مجله بالاتر مي رود.

 

9- ارزش متيو

  يكي از شاخص هاي جدید  علم سنجي است كه توسط موييج در سال 2006 معرفي شد. در واقع شكل اصلاح شده ضريب تأثير است كه آن را در يك دوره پنج ساله و در موضوعي خاص محاسبه مي كند. نحوه محاسبه آن تقسيم تعداد استنادها به مقاله هاي يك مجله در يك دوره پنج ساله بر تعداد مقاله هاي همان مجله در همان دوره زماني است كه عدد حاصل را با همين نسبت ها در كل حوزه مورد پژوهش اندازه گيري مي كند.

 

A = جمع استنادات در يك دوره 5 ساله در يك نشریه  

B = جمع مقالات منتشره در يك دوره 5 ساله در يك نشریه

C = تعداد كل استنادات حوزه موضوعي مورد نظر در يك دوره 5 ساله  

= D تعداد كل مقاله هاي منتشره در آن حوزه موضوعي در يك دوره 5 ساله

تعداد بازدید کل : 11701058
تعداد بازدید امروز: 499
بازدید دیروز : 5153
تعداد افراد آنلاین: 9